Historie
In het gebied liggen veel stenen die in de ijstijd door het landijs zijn meegenomen vanuit Duitsland en Scandinavië. Het mooiste voorbeeld hiervan is de zwerfkei met de naam Dikke Steen. Deze steen ligt, tussen de bomen, in een grote kuil tussen Park 1813 en de Archemerberg. Al jaren doet het verhaal de ronde dat deze steen behekst is. Een oude burgemeester van Ommen vond de kei zo mooi dat hij opdracht gaf de Dikke Steen uit te graven om voor het gemeentehuis te plaatsen. Hij stuurde arbeiders op pad met paard en wagen. Al snel bleek dat de steen te groot en te zwaar was. De arbeiders verzonnen het verhaal stemmen gehoord te hebben die waarschuwden dat de wereld zou vergaan als ze de steen zouden uitgraven. De burgemeester was diep onder de indruk en heeft de steen verder met rust gelaten.Een legende doet geloven dat de Lemelerberg is ontstaan door een reus die met een grote zak zand de Zuiderzee wou dempen. Halverwege scheurde de zak en het zand liep er langzaam uit. Vlakbij Lemele ontdekte de reus het gat in zijn zak. Boos en teleurgesteld schudde hij de resterende hoeveelheid zand uit zijn zak. Het resultaat hiervan is de Lemelerberg.
Landschap
De oorsprong van het natuurreservaat ligt in de voorlaatste ijstijd. Ruim 150.000 jaar geleden baanden gletsjers zich via Scandinavië een weg naar het zuiden. Met een enorme kracht werden zand, grind en bevroren grond door de gletsjers opgestuwd. Zo ontstonden in het landschap hoge stuwwallen, waaronder de Lemelerberg. Kenme
rkend voor stuwwallen is een afwisselende bodemstructuur van zand, grind en klei. Op de Archemerberg is deze afwisseling goed te zien. Natuurreservaat de Lemelerberg vormt onderdeel van een natuurlijke verbindingszone tussen verschillende natuurgebieden. Doel van deze zone (de Ecologische Hoofdstructuur) is om planten en dieren de mogelijkheid te bieden zich te verspreiden door het hele land en door Europa. Versnippering van de aanwezige natuur is de grootste bedreiging voor planten en dieren. Het is daarom belangrijk dat alle aanwezige natuur met elkaar wordt verbonden.
Verspreid over de Lemelerberg liggen drie bronnen. Eén van de bronnen is onder invloed van mensen ontstaan om de heideschapen te voorzien van drinkwater. Om de bron zijn cipressen en rododendrons geplant. De andere bronnen zijn op natuurlijke wijze ontstaan. Zij worden gesierd door zonnedauw, veenmos, wollegras en witte snavelbes.
Flora en fauna
Doordat de Lemelerberg weer wordt begraasd door schapen ontstaat er een verscheidenheid aan flora in het gebied. Naast indrukwekkende struwelen van jeneverbes zijn er vlaktes met heide. Vooral hoog op de droge zandgronden overheerst struikheide. In de lager gelegen gebieden, en dus de nattere gronden, is dopheide en kraaiheide te bewonderen. Veelvoorkomend in het natuurreservaat zijn jeneverbesstruwelen. De bomen groeien in kleine groepjes en zijn in de streek bekend onder de naam dampol. Jeneverbessen spreken tot de verbeelding. Zodra op de berg de schemer invalt, lijken de jeneverbessen beangstigend veel op silhouetten. Het spookachtige karakter heeft in het verleden veel mensen schrik aangejaagd. In oude verhalen veranderen de jeneverbessen ’s nachts in ‘Witte Wieven’ die over de vlaktes zweven en op zoek zijn naar kleine kinderen. Een natuurgebied als de Lemelerberg trekt vanzelfsprekend veel dieren aan. Rustige wandelaars kunnen misschien een ree, vos of steenmarter bewonderen. Meer kans is er echter om een konijn of haas te spotten. Ook veel vogels gebruiken het gebied als woonplaats. Roofvogels als de buizerd en de raaf zijn trouwe bezoekers van het gebied. Zelfs de bijzondere klapekster overwintert in de boomtoppen van het gebied.
